Oleh Dr. Shafizan Mohamed
Dalam tempoh yang singkat, kecerdasan buatan atau artificial intelligence (AI) telah berkembang daripada satu konsep teknologi yang jauh kepada sesuatu yang kini berada di hujung jari, termasuk dalam kehidupan kanak-kanak. Sama ada melalui aplikasi pembelajaran, video di TikTok, atau carian di Google, AI kini hadir secara senyap tetapi berterusan dalam pengalaman digital harian mereka.
Pada penghujung tahun 2025, satu kajian telah dijalankan oleh pelajar kursus Communication and Media Theory (COMM3313), Jabatan Komunikasi, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM), dengan kerjasama penyelidik Platform Keibubapaan Digital (Platform KID). Kajian ini melibatkan 257 orang kanak-kanak di Malaysia yang berumur lingkungan 13-18 tahun dan bertujuan untuk memahami sejauh mana mereka mengenali, menggunakan, dan menilai AI dalam kehidupan seharian.
Dapatan kajian ini memberikan satu gambaran yang jelas dan dalam banyak aspek, agak mengejutkan.
AI Sudah Menjadi Sebahagian Daripada Kehidupan Kanak-Kanak
Salah satu dapatan paling utama ialah tahap pendedahan kanak-kanak terhadap AI yang agak tinggi. Seramai 81.7% responden menyatakan bahawa mereka sudah mengenali AI, manakala 77% menyedari bahawa AI wujud dalam aplikasi harian seperti TikTok, YouTube, dan Google Maps. Ini menunjukkan bahawa AI bukan lagi sesuatu yang eksklusif kepada golongan dewasa atau profesional teknologi, tetapi telah menjadi sebahagian daripada pengalaman digital kanak-kanak sejak usia muda.
Lebih menarik, 72.8% daripada responden memahami bahawa AI mampu menghasilkan kandungan baharu, termasuk teks, imej dan video. Ini menunjukkan bahawa kanak-kanak bukan sahaja terdedah kepada AI, tetapi juga mempunyai pemahaman asas tentang bagaimana teknologi ini berfungsi, khususnya dalam konteks AI generatif seperti ChatGPT.
Namun, tahap pengetahuan ini tidak semestinya datang bersama bimbingan yang mencukupi.
Kesedaran Risiko: Kanak-Kanak Tidak Lagi Naif
Kajian ini turut mendapati bahawa 61.5% kanak-kanak bimbang tentang penipuan atau penyalahgunaan AI, terutamanya dalam konteks pembelajaran. Selain itu, 55.6% menyedari bahawa AI boleh menghasilkan maklumat yang tidak tepat, manakala 51.4% menyatakan kebimbangan terhadap kebergantungan yang berlebihan terhadap teknologi ini. Isu privasi juga tidak terlepas daripada perhatian mereka, dengan 46.3% kanak-kanak menyuarakan kebimbangan tentang penggunaan data peribadi oleh AI.
Dapatan ini mencabar tanggapan umum bahawa kanak-kanak adalah pengguna yang tidak kritikal. Sebaliknya, mereka menunjukkan tanda-tanda awal literasi digital yang lebih matang — mereka bukan sahaja menggunakan AI, tetapi juga mula memahami batasan dan risikonya.
Namun, kesedaran ini berlaku dalam satu konteks yang masih belum sepenuhnya tersusun dari segi bimbingan.
Mengapa AI Berbeza Daripada Internet dan Media Sosial
Dalam banyak perbincangan, AI sering disamakan dengan internet atau media sosial. Walau bagaimanapun, perbandingan ini sebenarnya tidak tepat dan boleh membawa kepada salah faham dalam pendekatan kita terhadap pendidikan dan keibubapaan digital.
Internet pada asasnya berfungsi sebagai medium untuk mengakses maklumat, manakala media sosial memfokuskan kepada perkongsian dan interaksi. AI pula melangkaui kedua-duanya. Ia bukan sekadar menyampaikan maklumat, tetapi menghasilkan maklumat baharu. Jawapan yang diberikan oleh AI mungkin kelihatan tepat dan meyakinkan, tetapi tidak semestinya benar.
Selain itu, AI juga berinteraksi secara langsung dengan pengguna. Berbeza dengan media sosial yang lebih bersifat satu hala atau sosial, AI mampu memberi respons yang diperibadikan, menjadikannya lebih berpengaruh dalam membentuk cara kanak-kanak berfikir, belajar, dan memahami dunia.
Tambahan pula, AI bersifat adaptif di mana ia belajar daripada corak penggunaan pengguna. Ini menjadikan hubungan antara kanak-kanak dan teknologi lebih kompleks, kerana penggunaan mereka bukan sahaja dipengaruhi oleh kandungan, tetapi juga oleh sistem yang “memahami” mereka.
Implikasi kepada Keluarga dan Masyarakat Malaysia
Dapatan kajian ini memberi beberapa petunjuk penting tentang kedudukan semasa masyarakat Malaysia dalam menghadapi era AI.
Pertama, terdapat jurang yang jelas antara tahap penggunaan AI dalam kalangan kanak-kanak dan tahap bimbingan yang mereka terima. Walaupun kanak-kanak sudah mula memahami AI, peranan ibu bapa dan guru dalam membimbing penggunaan ini masih belum berkembang secara menyeluruh.
Kedua, terdapat keperluan mendesak untuk memperkenalkan literasi AI sebagai lanjutan kepada literasi digital. Ini bukan sahaja melibatkan kemahiran menggunakan teknologi, tetapi juga keupayaan untuk menilai maklumat, memahami risiko, dan menggunakan AI secara beretika.
Ketiga, dapatan ini menunjukkan bahawa kanak-kanak sendiri sudah mula menyedari keperluan kepada panduan dan perlindungan. Ini membuka ruang kepada pembangunan dasar, kurikulum pendidikan, dan inisiatif komuniti yang lebih tersusun dalam menangani isu AI.
Ke Arah Pendekatan yang Lebih Bersedia
Apa yang jelas ialah AI bukan lagi sekadar alat teknologi. Ia telah menjadi sebahagian daripada persekitaran sosial dan pembelajaran kanak-kanak. Mereka membesar dalam dunia di mana AI sentiasa hadir, sama ada sebagai pembantu pembelajaran, sumber maklumat, atau medium hiburan.
Dalam konteks ini, pendekatan kita tidak boleh lagi bersifat reaktif. Kita perlu bergerak ke arah pendekatan yang lebih bersedia dan proaktif, yang melibatkan kerjasama antara keluarga, sekolah, dan pembuat dasar.
Inisiatif seperti Platform KID memainkan peranan penting dalam usaha ini. Dengan menyediakan maklumat, panduan, dan sokongan yang relevan dengan konteks tempatan, platform ini membantu ibu bapa dan kanak-kanak mengharungi dunia digital yang semakin kompleks dengan lebih yakin dan bertanggungjawab.
Kanak-kanak Malaysia hari ini bukan sahaja menggunakan AI, mereka sudah mula memahaminya, dan dalam banyak keadaan, mereka juga menyedari risikonya.
Namun, kesedaran ini perlu disokong dengan bimbingan yang berterusan.
Persoalan sebenar bukan lagi sama ada kanak-kanak menggunakan AI, tetapi sama ada kita sebagai masyarakat sudah cukup bersedia untuk membimbing mereka.
Kerana dalam dunia yang semakin dipacu oleh AI, masa depan kanak-kanak tidak hanya bergantung kepada teknologi tetapi kepada bagaimana kita membantu mereka menggunakannya dengan bijak.
tentang penulis
Dr. Shafizan Binti Mohamed (Assoc. Prof. Ts. Dr.)
Dr. Shafizan binti Mohamed merupakan Profesor Madya di Jabatan Komunikasi, Kulliyyah Ilmu Wahyu dan Sains Kemanusiaan, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM).
