Kita sering berkongsi gambar anak ketika menyambut hari lahir, menghadiri majlis sekolah, menerima anugerah atau bercuti bersama keluarga. Namun, dalam era kecerdasan buatan (AI), gambar biasa boleh disalin dan dimanipulasi menjadi imej atau video palsu tanpa pengetahuan dan persetujuan anak.
Teknologi ini dikenali sebagai deepfake. Ia menggunakan AI untuk mengubah gambar, video atau audio sehingga seseorang kelihatan seperti mengatakan atau melakukan sesuatu yang sebenarnya tidak pernah berlaku. Wajah anak boleh diletakkan pada tubuh orang lain, suara mereka boleh ditiru dan gambar biasa boleh diubah menjadi kandungan memalukan atau tidak senonoh.
Deepfake bukan lagi isu yang hanya melibatkan selebriti atau ahli politik. Kanak-kanak dan remaja juga semakin terdedah kepadanya—bukan sahaja sebagai mangsa, tetapi juga sebagai pencipta atau penyebar kandungan tersebut.
Apabila gambar pelajar disalahgunakan
Pada April 2025, sebuah kes di Kulai, Johor mendapat perhatian apabila gambar pelajar dan bekas pelajar perempuan dilaporkan telah diambil tanpa kebenaran dan diubah menjadi imej tidak senonoh menggunakan teknologi AI. Kandungan tersebut kemudiannya disebarkan melalui platform digital. Mangsa membuat laporan polis dan pihak sekolah menjalankan siasatan dalaman.
Kes ini menunjukkan bahawa ancaman deepfake boleh berlaku dalam lingkungan yang dekat dengan anak. Pelakunya mungkin rakan sebaya, manakala gambar asal pula boleh diambil daripada media sosial, kumpulan sembang atau sumber sekolah.
Kes serupa berlaku di Pennsylvania, Amerika Syarikat. Dua remaja menghasilkan kira-kira 350 imej palsu tidak senonoh yang melibatkan sekurang-kurangnya 59 rakan sekolah bawah umur. Gambar asal diperoleh daripada sumber sekolah dan media sosial. Walaupun imej tersebut palsu, mangsa mengalami kebimbangan, trauma, masalah kepercayaan dan gangguan terhadap pembelajaran. Remaja yang menghasilkan imej tersebut pula berhadapan dengan tindakan mahkamah, khidmat masyarakat dan arahan supaya tidak menghubungi mangsa.
Pada Januari 2026, Malaysia turut mengambil tindakan terhadap X dan xAI berhubung penyalahgunaan chatbot Grok untuk menghasilkan serta menyebarkan imej seksual dan manipulasi tanpa persetujuan, termasuk kandungan yang melibatkan wanita dan kanak-kanak. Akses kepada Grok disekat sementara sebelum langkah keselamatan tambahan diperkenalkan.
Perkembangan ini membuktikan bahawa deepfake bukan lagi ancaman masa hadapan. Teknologi tersebut sudah wujud, mudah dicapai dan boleh digunakan oleh sesiapa sahaja, termasuk remaja yang mungkin belum memahami sepenuhnya akibat perbuatan mereka.
Anak mungkin menjadi mangsa dan juga pelaku
Apabila membincangkan keselamatan digital, ibu bapa lazimnya melihat anak sebagai individu yang perlu dilindungi. Namun, akses mudah kepada aplikasi penyuntingan AI membawa satu lagi kemungkinan yang perlu diakui: anak kita sendiri mungkin menghasilkan, meminta orang lain menghasilkan atau menyebarkan deepfake.
Mereka mungkin melakukannya sebagai gurauan, untuk membalas dendam, menarik perhatian rakan atau mengikuti trend. Ada juga yang sekadar meneruskan kandungan dalam kumpulan sembang tanpa memikirkan kesannya. Namun, menekan butang “kongsi” tetap menjadikan mereka sebahagian daripada penyebaran.
Perbuatan tersebut boleh menjadi satu bentuk buli siber dan penderaan berasaskan imej. Ia boleh merosakkan maruah mangsa, menjejaskan kesihatan mental dan meninggalkan kesan digital yang sukar dipadamkan. Anak yang terlibat sebagai pelaku pula mungkin berhadapan dengan tindakan disiplin sekolah, kehilangan kepercayaan, kerosakan reputasi dan kemungkinan tindakan undang-undang.
Oleh itu, ibu bapa bukan sahaja perlu bertanya, “Adakah anak saya menjadi mangsa?” Mereka juga perlu berani bertanya, “Adakah anak saya pernah mencipta, meminta atau menyebarkan kandungan palsu tentang orang lain?”
Imej palsu tetap membawa kemudaratan sebenar
Ada yang mungkin beranggapan bahawa deepfake tidak begitu serius kerana gambar tersebut bukan gambar sebenar. Namun, wajah yang digunakan tetap milik individu sebenar. Mangsa masih boleh dikenal pasti, dimalukan, diugut atau dibuli.
Bagi seorang kanak-kanak, penyebaran imej palsu boleh menyebabkan rasa malu, kehilangan harga diri, ketakutan untuk ke sekolah, tekanan emosi dan gangguan terhadap hubungan sosial. Kandungan itu juga boleh disalin dan muncul semula walaupun telah dipadamkan daripada satu platform.
Niat untuk bergurau tidak menghapuskan kemudaratan yang dialami mangsa. Begitu juga, tidak menghasilkan imej itu sendiri bukan alasan untuk menyebarkannya.
Imejnya mungkin palsu, tetapi penghinaan, ketakutan dan trauma yang dialami mangsa adalah nyata.
Berkongsi gambar anak dengan lebih berhati-hati
Ibu bapa tidak semestinya perlu berhenti berkongsi semua gambar anak. Namun, setiap perkongsian perlu dibuat dengan lebih berhati-hati dan mengambil kira hak anak terhadap privasi serta imej dirinya.
Sebelum memuat naik sesuatu gambar, pertimbangkan sama ada anak bersetuju, siapa yang boleh melihatnya dan sama ada gambar tersebut mendedahkan nama sekolah, lokasi atau rutin harian anak. Elakkan memuat naik gambar yang terlalu peribadi atau menunjukkan maklumat yang boleh digunakan untuk mengenal pasti dan menjejaki mereka.
Walau bagaimanapun, tanggungjawab tetap terletak pada individu yang mencipta dan menyebarkan deepfake. Anak atau ibu bapa tidak sepatutnya dipersalahkan apabila gambar mereka disalahgunakan.
Bercakap tentang perbuatan, bukan hanya perlindungan
Perbualan keluarga tentang deepfake perlu meliputi kedua-dua sudut. Terangkan kepada anak cara melindungi gambar dan identiti mereka. Pada masa yang sama, jelaskan bahawa mereka juga bertanggungjawab menghormati gambar, suara dan identiti orang lain.
Ibu bapa boleh bertanya secara terbuka:
“Pernahkah kawan-kawan berkongsi gambar yang telah diubah menggunakan AI?”
“Pernahkah kamu diminta mengubah gambar seseorang sebagai gurauan?”
“Apakah yang kamu akan lakukan jika gambar palsu rakan dihantar ke dalam kumpulan?”
Elakkan memulakan perbualan dengan tuduhan. Tujuannya adalah untuk mengetahui apa yang sedang berlaku dalam dunia digital anak dan membantu mereka membuat keputusan yang betul.
Anak perlu memahami bahawa persetujuan digital bermaksud tidak mengambil, mengubah, memuat naik atau menyebarkan imej seseorang tanpa izin. Jika kandungan itu memalukan atau bersifat seksual, mereka tidak sepatutnya menyimpannya atau meneruskannya kepada orang lain.
Jika anak menjadi mangsa
Tindakan pertama ialah mempercayai dan menenangkan anak. Beritahu bahawa kejadian tersebut bukan salah mereka. Elakkan memarahi anak kerana pernah memuat naik atau berkongsi gambar.
Jangan menyebarkan imej tersebut kepada kumpulan keluarga, guru atau ibu bapa lain untuk mendapatkan pandangan. Sebaliknya, catat nama akaun, pautan, tarikh dan platform serta simpan bukti yang diperlukan dengan berhati-hati.
Laporkan kandungan itu kepada platform atas alasan penyamaran identiti, gangguan atau perkongsian imej intim tanpa persetujuan. Jika kejadian melibatkan warga sekolah, maklumkan kepada pihak pengurusan sekolah. Kes yang melibatkan ancaman, pemerasan atau kandungan seksual juga perlu dilaporkan kepada polis dan pihak berkuasa berkaitan.
Pada masa yang sama, perhatikan keadaan emosi anak. Perubahan seperti enggan ke sekolah, sukar tidur, mengasingkan diri atau menyalahkan diri mungkin menunjukkan bahawa mereka memerlukan sokongan lanjut.
Jika anak terlibat sebagai pelaku
Jangan menafikan atau terus mempertahankan anak tanpa mengetahui perkara sebenar. Dengar penjelasan mereka, periksa apa yang berlaku dan hentikan penyebaran dengan segera. Pastikan kandungan tidak dihantar kepada orang lain, tetapi jangan memusnahkan bukti yang mungkin diperlukan untuk siasatan.
Anak perlu memahami dengan jelas bahawa “sekadar gurauan” tidak menjadikan perbuatan itu boleh diterima. Bimbing mereka untuk bertanggungjawab terhadap tindakan sendiri dan bekerjasama dengan pihak sekolah atau pihak berkuasa jika kes telah dilaporkan. Pada masa yang sama, dapatkan sokongan yang sesuai supaya tingkah laku tersebut tidak berulang.
Tanggungjawab tidak bermaksud ibu bapa berhenti menyayangi anak. Sebaliknya, ia bermaksud membantu anak memahami kesalahan, kesannya terhadap mangsa dan keperluan untuk membetulkan tingkah laku.
Ajarkan persetujuan digital
Pendidikan tentang deepfake tidak seharusnya hanya mengajar anak cara mengelakkan diri daripada menjadi mangsa. Anak juga perlu dibentuk agar tidak menggunakan teknologi untuk mencederakan orang lain.
Ajarkan tiga prinsip mudah:
Jangan ubah gambar seseorang tanpa izin.
Jangan hasilkan kandungan yang memalukan atau bersifat seksual.
Jangan simpan atau sebarkan deepfake yang diterima.
Sesuatu imej mungkin boleh dihasilkan dalam beberapa saat, tetapi kesannya terhadap kehidupan seseorang mungkin berpanjangan.
Mulakan perbualan hari ini
Ibu bapa boleh memulakan perbualan dengan bertanya:
“Jika seseorang menggunakan AI untuk menghasilkan gambar palsu tentang kamu atau rakan kamu, apakah yang akan kamu lakukan?”
Pastikan anak mengingati empat tindakan apabila menerima deepfake:
Jangan balas. Jangan sebarkan. Simpan bukti. Beritahu orang dewasa yang dipercayai.
Deepfake mengubah cara kita memahami keselamatan dalam talian. Dalam dunia AI, kita bukan sahaja perlu melindungi anak daripada menjadi mangsa. Kita juga perlu mendidik mereka supaya tidak menggunakan teknologi untuk memalukan, mengugut atau mencederakan orang lain.
Gambar itu mungkin palsu, tetapi tanggungjawab, maruah dan kesannya adalah nyata.
